وجود ذهنی ماهیت نقش مهمی در مسائل معرفت‌شناسی دارد، همچنین وجود ذهنی با دیگر حوزه‌های دانش فلسفی نظیر هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و خداشناسی نیز در ارتباط است. بنابراین با توجه به جایگاه علوم فلسفی در علوم انسانی اسلامی، می‌توان به اهمیت بحث از وجود ذهنی در علوم یادشده پی‌برد. در این کرسی ترویجی قصد داریم با رویکردی تحلیلی ـ توصیفی، به‌اختصار از «وجود ذهنی» و جایگاه آن در علوم انسانی اسلامی سخن بگوییم. باید تأکید کنیم که نظریة پیش‌ِرو به‌هیچ‌وجه در مقام انکار یا ابطال دیگر راه‌حل‌های اندیشمندان مسلمان در مسئلة شناخت نیست، بلکه حداکثر تکمله یا تتمیمی برای آنها به‌شمار‌می‌رود. افزون بر این، دیدگاه مطرح‌شده در این نوشتار، موضع نهایی نگارنده نیز نیست، بلکه در حدّ طرح بحث یا فرضیّه‌ای مقدماتی است. به تعبیر رایج در ادبیات حوزوی، آنچه در این نوشتار آمده است، «یک وجه» است نه «یک قول».

بر اساس مبانی عرفانی حکمت متعالیه ـ و نه الزاما عبارات صریح یا دیدگاه‌های شخص مرحوم صدرالمتألهین(ره) در همة آثارش ـ عالم وجودی ذومراتب دارد و انسان نیز وجودی ذومراتب دارد و هرگاه بدن انسان مقابل وجود مادی یک ماهیت ـ مثلا ماهیت درخت که یک امر متشخص در عالم اجسام است ـ قرار می‌گیرد، مراتب عقلی و مثالی و مادی انسان متوجه وجود‌های عقلی و مثالی و مادی آن ماهیت می‌شوند و در برخی موارد چند علم مختلف برای انسان حاصل می‌شود:

1. علم حضوری به وجود عقلیِ ماهیت یادشده در عالم عقل؛

2. علم حصولی کلی عقلی که کلیت آن استغراقی است و ماهیت یادشده را به صورت لابشرط از عوارض مادی و مثالی (علائم تشخص) نشان می‌دهد؛

3. علم حضوری به وجود مثالی ماهیت یادشده در مثال منفصل؛

4. علم حصولی کلی مثالی که کلیت آن علی‌البدل است و ماهیت یادشده را همراه با برخی عوارض و لابشرط از بعضی دیگر از عوارض در عالم مثال منفصل نشان می‌دهد؛

5. علم حضوری به وجود مادی ماهیت یادشده در عالم ماده؛

6. علم حصولی کلی مثالی که کلیت آن علی‌البدل است و ماهیت یادشده را همراه با همة عوارض و مشخصات و لابشرط از ماده یا هیولا نشان می‌دهد.

#دکتر‌ـاحمد‌ـسعیدی

#حکمت‌ـمتعالیه

#وجود‌ـ‌ذهنی‌

#گروه‌ـ‌عرفان

‌#علوم‌ـانسانی‌ـاسلامی